Jacobskerk Winterswijk
Voorjaar/zomer 2019 - Restauratie van de toren
Jacobskerk Winterswijk
Voorjaar/zomer 2019 - Restauratie van de toren

Onduidelijke eerste jaren

Al eeuwenlang staat de toren van de Jacobskerk trots aan de Winterswijkse horizon. Hoe lang precies, is onduidelijk: over de eerste jaren van de kerk in Winterswijk tasten we in het duister. We weten niet met zekerheid wie opdracht gaf tot de bouw van de kerk en wanneer precies. Geeft de naam van de kerk missschien een hint? De Jacobskerk werd gebouwd om de heilige Jacobus te vereren, een van Jezus’ twaalf apostelen. We weten dat het pas ongeveer vanaf 1000 gebruikelijk werd om een kerk te wijden aan deze geestelijke. Het lijkt dus waarschijnlijk dat de kerk pas na 1000 werd gebouwd. Toch zijn er geen vroege bronnen over het bestaan van een kerk in Winterswijk.

Dat verandert in 1193. Vanaf dat moment komen we de kerk en de parochie Winterswijk steeds vaker in geschreven bronnen tegen. Dat heeft een reden: de Jacobskerk krijgt een nieuwe functie.

DE KERK MAAKT PROMOTIE

In de 12deeeuw had de bisschop van Münster het in de omgeving van Winterswijk voor het zeggen. Hij maakte niet alleen op kerkelijk, maar ook op bestuurlijk vlak de belangrijkste beslissingen. Zo bepaalde alleen de bisschop nog tot aan de reformatie wie er pastoor werd in deze parochie, terwijl de pastoors van andere kerken in de regio werden voorgedragen door de betrokken kloosters.

Het was voor de bisschop niet eenvoudig om zijn complete bisdom vanuit Münster te besturen en daarom werd het bisdom Münster in 1193 onderverdeeld in kleinere gebieden. Deze aartsdiakonaten werden voortaan geleid door verschillende aartsdiakens: plaatsvervangers van de bisschop. Ook de zestien parochies in de omgeving van Winterswijk vielen voortaan onder het bestuur van één aartsdiaken, die in Winterswijk zetelde. De Jacobskerk maakte daarmee promotie van dorpskerkje naar bestuurlijk centrum. Een belangrijke geestelijke als de aartsdiaken verdiende natuurlijk meer dan het eenvoudige kerkgebouw dat Winterswijk op dat moment had. Daarom werd er omstreeks 1225 begonnen met de bouw van een nieuwe kerk: een driebeukige romaanse kerk, in het centrum van het dorp. Het is de kerk die zal uitgroeien tot de huidige Jacobskerk.

MIDDELEEUWS RECYCLEN

Voor de nieuwe kerk van de aartsdiaken werd een strategische plek gekozen: aan de Meddose- en Misterstraat, een eeuwenoude doorgaande route. Dit was bovendien een markante plek in het landschap: hier liep een hoge zandrug, dicht langs het dal van de Whemerbeek. De resten van deze oorspronkelijke kerk uit 1225 zijn nog steeds terug te vinden onder de vloer van de huidige Jacobskerk.

Deze middeleeuwse resten laten ook zien dat de kerk in de loop der eeuwen een aantal keer gemoderniseerd is. Zo werd in 1400 het koorgedeelte van de romaanse kerk afgebroken en in vroeggotische stijl weer opgebouwd. Zeventig jaar later werden het huidige schip en koor gebouwd. In 1507 vond bovendien een gezichtsbepalende verbouwing plaats: de Jacobskerk kreeg een nieuwe toren. Steen voor steen werd de oude toren afgebroken, waarbij bouwvakkers heel voorzichtig te werk gingen. Om kosten te besparen hergebruikten ze grote blokken zand- en tufsteen voor de nieuwe toren. Het resultaat van dit middeleeuwse recyclen is nog steeds zichtbaar: nog altijd herken je in de kerktoren oude stukken steen tussen de rode bakstenen.

FIER OVEREIND

Deze vernieuwde toren van de Jacobskerk bleef vanaf 1507 een herkenningspunt in Winterswijk. Daarmee was de geschiedenis van de kerk nog niet ten einde. In de late 16deeeuw vond de reformatie plaats: de katholieke pastoor maakte plaats voor een protestantse predikant. De katholieken moesten het daarna doen met een kapel in de burcht van de plaats Oeding bij Südlohn, net over de Duitse grens. Pas in 1799 kregen zij weer een eigen kerk, aan de Misterstraat. Kort daarna nam de bisschop van Münster afscheid als ‘kerkelijke baas’ van Winterswijk. Winterswijk werd nu echt een ‘Nederlandse parochie’. De kerktoren zelf bleef al die tijd stoïcijns overeind staan: al meer dan vijfhonderd jaar weerstaat de toren van de Jacobskerk weer en wind. Op dit moment wordt de toren grondig gerestaureerd, zodat het eeuwenoude gebouw weer een flink aantal decennia vooruit kan.

tekening-kerk-1743
straatbeeld-winterswijk-jacobskerk
doorsnede-kerk-tekening-2
de-jacobskerk-1950-1960

Leuke weetjes…

PRACHTIGE ORNAMENTEN

Met de Reformatie werd de Jacobskerk protestants en daarbij is veel origineel beeldhouwwerk verdwenen. Bij de toreningang zijn nog ornamenten te zien uit omstreeks 1500, zoals een fabeldier, het hoofd van een bisschop en een zwaluw (te vinden onder het torenopschrift).

VERGEELDE KALK

De gewelven van de Jacobskerk werden al rond 1500 gestukadoord door ze vanaf een steiger met kalk, vermengd met zand, te bestrijken. Het valt op dat de witkalk in de kerk niet echt wit is, maar eerder gelig van kleur. Dit is geen gevolg van vergeling, maar het is de oorspronkelijke kleur van de kalk uit de gebruikte kalkgroeven, vlak over de Duitse grens.

Foto’s en projectenoverzicht